انتخابات ریاست جمهوری ایران؛ شورای نگهبان و به میدان فرستادن شش کاندیدا با سوابق سوال برانگیز
خبرگزاری هرانا – پس از مرگ ابراهیم رئیسی، رئیس جمهور در ماه گذشته، ایران در حال آماده شدن برای انتخابات ریاست جمهوری است. شورای نگهبان کاندیداتوری شش فرد با سوابق سوالبرانگیز در حوزه حقوق بشر از جمله مسعود پزشکیان، مصطفی پورمحمدی، سعید جلیلی، علیرضا زاکانی، سید امیرحسین قاضیزاده هاشمی و محمدباقر قالیباف را برای انتخابات پیش رو تایید کرده است. فرآیند تایید صلاحیت کاندیداها در ایران توسط شورای نگهبان انجام میشود، این شورا همواره بسیاری از داوطلبان را بصورت سلیقه ای رد صلاحیت میکند و تنها تعداد محدودی، آنهم براساس ملاحضات سیاسی تایید میکند. انتخابات در ایران همواره با فقدان فرآیندهای آزاد، عادلانه و شفاف همراه بوده است. گزارش پیش رو به فراینده انتخابات در ایران و سوابق کاندیداهای این دوره می پردازد.
عدم انتخابات آزاد و عادلانه در ایران دههها به طول انجامیده است
انتخابات ایران گذشته تاریکی دارد که به طور مداوم با فقدان فرایندهای آزاد، عادلانه و شفاف مشخص شده است. در سال ۱۳۸۸، اعلام پیروزی مجدد بسیار بحثبرانگیز محمود احمدینژاد منجر به ادعاهای گسترده تقلب در آرا و تخلف شد. این وضعیت بزرگترین اعتراضات از زمان انقلاب ۱۳۵۷ را در ایران به وجود آورد. اعتراضاتی که با نام جنبش سبز شناخته میشود. این اعتراضات میلیونها ایرانی را به خیابانها کشاند تا خواستار دموکراسی و حقوق شهروندی خود شوند. اما پاسخ دولت، سرکوبی خشونتآمیز بود که منجر به دستگیریهای گسترده، زخمی شدن و مرگ تعداد زیادی معترض شد. برخی از دستگیرشدگان این اعتراضات همچنان در زندان به سر میبرند.
انتخابات سال ۱۴۰۰ رکورد کمترین میزان مشارکت در تاریخ جمهوری اسلامی را دارد، این رکوردسازی ناامیدی فزاینده مردم را برجسته کرد. با وجود این که در هر انتخابات جدید شاهد کاهش مشارکت عمومی هستیم، نخبگان حاکم همچنان بر مشروعیت خود اصرار دارند. اما فارغ از ادعای مسئولان، این عدم مشارکت را باید نشاندهنده عمیق تر شدن شکاف بین حاکمیت و عموم دانست.
شش کاندیدا برای انتخابات ریاست جمهوری آینده ایران تایید شدند
در آستانه انتخابات جدید، شش کاندیدا تایید صلاحیت شدهاند. فرآیند تایید صلاحیت کاندیداهای ریاست جمهوری در ایران توسط شورای نگهبان، نهادی قدرتمند متشکل از شش فقیه منصوب رهبر جمهوری اسلامی و شش حقوقدان تایید شده توسط مجلس، نظارت میشود. این شورا هر داوطلب کاندیداتوری را بررسی میکند و صلاحیتهای آنها را نه بر اساس شایستگی واقعی بلکه با معیارهایی از قبیل وفاداری به حکومت و ایدئولوژی آن، اعتقادات سیاسی و مذهبی و سوابق آنها ارزیابی میکند، به همین دلیل، بسیاری از کاندیداها اغلب رد صلاحیت شده و فقط تعداد محدودی تایید میشوند تا در انتخابات شرکت کنند.
جمهوری اسلامی سابقه قابل توجهی در دستکاری انتخابات دارد. انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ در ایران با جنجالهای بزرگ و اتهامات تقلب همراه بود. پس از اعلام محمود احمدینژاد به عنوان برنده انتخابات با کسب نزدیک به ۶۳ درصد آراء، اعتراضات گستردهای به راه افتاد که توسط کاندیداهای مخالف که ادعای تقلب داشتند هدایت میشد. این اعتراضات، عمدتا به اسم جنبش سبز شناخته می شود و تا سال ۱۳۸۹ ادامه یافت.
سرکوب خشونتآمیز این اعتراضات توسط دولت که منجر به مرگ و دستگیریهای متعدد شد، باورهای مربوط به تقلب در انتخابات را تقویت کرد. شخصیتهای برجسته منتقد مانند میرحسین موسوی، همسرش زهرا رهنورد و مهدی کروبی، از رهبران این جنبش اعتراضی، از اسفندماه ۱۳۸۹ تحت حصر خانگی قرار دارند. علیرغم اعتراضات بینالمللی، وضعیت آنها تاکنون تغییر نکرده و محدودیتها بر ارتباطات و فعالیت های آنها ادامه دارد.
مهدی کروبی، که در انتقاد از اقدامات دولت ایران از جمله نحوه برخورد با حوادثی مانند سرنگونی هواپیمای مسافربری اوکراینی تلاش کرد صدای اعتراض خود را به افکار عمومی برساند، علیرغم بدتر شدن شرایط سلامتی خود کماکان در این حصر خانگی به سر می برد. تلاشهای او برای درخواست از رهبر ایران برای مسئولیتپذیری، منجر به افزایش محدودیتهای او شده است. تداوم بازداشت این چهرههای منتقد بدون اینکه محاکمه شده باشند، در سطح بینالمللی محکوم شده است و نهادهایی مانند سازمان ملل خواستار آزادی فوری آنها هستند.
در انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۰، جنجالها حتی پیش از آغاز رایگیری بوجود آمدند، چرا که شورای نگهبان بسیاری از نامزدهای قابل توجه را رد صلاحیت کرد که به نظر میرسید حرکتی برای اطمینان از پیروزی ابراهیم رئیسی، فرد مورد اعتماد حکومت، باشد.
آمارهای مشارکت رایدهندگان معمولاً توسط دولت ایران ارائه میشود که اغلب به ارائه آمارهای فراتر از مشارکت واقعی متهم است با اینحال حتی به گواه منابع مورد تایید حکومت، این انتخابات با حدود ۴۹ درصد مشارکت، کمترین میزان مشارکت در تاریخ جمهوری اسلامی را داشت. ناظران بینالمللی و سازمانهای حقوق بشری این انتخابات را نه آزاد و نه عادلانه دانستند و آن را “انتخابات نمایشی” نامیدند. میزان مشارکت در انتخابات ریاست جمهوری ایران طی دو دهه گذشته در حال کاهش بوده است که نشاندهنده افزایش ناامیدی و تردید عمومی درباره سلامت انتخابات و نقش گزینشی شورای نگهبان است.
این فرآیند گزینش عاری از شفافیت، نه تنها تعداد چهره های قابل انتخاب توسط رایدهندگان را محدود میکند و رقابت واقعی سیاسی را کاهش میدهد، بلکه توانایی رایدهندگان برای انتخاب از بین طیف گستردهای از دیدگاههای سیاسی را محدود میکند. فرآیند انتخاب کاندیداها که مطابق میل نخبگان حاکم است، ادعای دموکراتیک بودن انتخابات را تضعیف کرده و وضعیت موجود را به نفع طبقه حاکم تقویت میکند. سرکوب و نقض حقوق بشر در سراسر کشور یکی از پیامدهای مشخص این وضعیت است.
انتخابات آینده مثالی روشن از این فرآیند است. شورای نگهبان به طور رسمی لیست کاندیداهای تایید شده را اعلام کرده است. لیست نهایی کاندیداها شامل افراد زیر است:
مسعود پزشکیان: زاده ۱۳۳۳ (۷۰ ساله) در مهاباد و وزیر سابق بهداشت. وی در انتخابات سال ۱۳۹۲ برای ریاست جمهوری نامزد شد اما انصراف داد و در انتخابات ۱۴۰۰ توسط شورای نگهبان رد صلاحیت شده بود. پزشکیان سابقه اعمال تبعیض جنسیتی در نظام درمانی ایران که نقض حق برخورداری از بالاترین استانداردهای قابل دستیابی در سلامت است را دارد. او همچنین به تلاش برای نادیده گرفته شدن ادعای تعدادی از زنان که مدعی بودند توسط نماینده دیگری مورد تجاوز و آزارجنسی قرار گرفتند متهم است.
مصطفی پورمحمدی: زاده ۱۳۳۸ (۶۵ ساله) در قم. وزیر سابق کشور و دادگستری و دادستان انقلاب که به دلیل نقش داشتن در اعدامهای دستهجمعی دهه ۶۰ شهره است. او عضو “گروه مرگ” در سال ۱۳۶۷ بود که در اعدامهای دستهجمعی زندانیان سیاسی آن تابستان نقش بسزایی داشت. وی از سال ۱۴۰۰، رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی است.
سعید جلیلی: زاده ۱۳۴۴ (۵۹ ساله) در مشهد. دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی (۱۳۸۶-۱۳۹۲). عضو شورای راهبردی روابط خارجی، در سرکوب سیستماتیک فعالان سیاسی و همدستی در سرکوب خشونتآمیز اعتراضات مسالمتآمیز دارای سابقه است. سعید جلیلی دبیر شورای عالی امنیت ملی بود زمانی که تصمیم حصر خانگی رهبران جنبش سبز، میرحسین موسوی، زهرا رهنورد و مهدی کروبی، در سال ۱۳۸۹ اجرایی شد.
علیرضا زاکانی: زاده ۱۳۴۴ (۵۹ ساله) در ری. شهردار کنونی تهران، رئیس پیشین سازمان بسیج دانشجویی است که در وقایع ۱۸ تیر ۱۳۷۸ و حمله به کوی دانشگاه تهران حضور داشته است. علیرضا زاکانی دارای سابقه طولانی در پیگیری و آزار اقلیتها و مخالفان سیاسی است. وی قبلاً در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲ و ۱۳۹۶ رد صلاحیت شده بود. در دوره ریاست زاکانی گروهی به نام حجاب بانها برای نظارت بر پوشش زنان در متروی تهران مستقر شدند. زاکانی به دلیل نقش داشتن در نقض جدی حقوق بشر توسط بریتانیا تحریم شده است.
سید امیرحسین قاضیزاده هاشمی: زاده ۱۳۵۰ (۵۳ ساله) در فریمان، نایبرئیس سابق مجلس (۱۳۹۹-۱۴۰۰). معاون فعلی رئیسجمهور ایران و رئیس بنیاد شهید و امور ایثارگران و عضو جبهه پایداری انقلاب اسلامی از سال ۱۳۹۸. هاشمی حامی سرسخت لایحه حجاب و همچنین لایحه “حمایت از حقوق کاربران و برنامههای پایه در فضای مجازی” است که هدف آن محدود کردن دسترسی آزاد به اینترنت است.
محمدباقر قالیباف: زاده ۱۳۴۰ (۶۳ ساله) در طرقبه، فرمانده سابق نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و فرمانده نیروی انتظامی ایران است. او که اکنون رئیس مجلس ایران است، در موارد متعددی در سرکوب غیرقانونی معترضان مسالمتآمیز و بازداشتهای خودسرانه نقش رهبری داشته است. قالیباف خود به طور عمومی در مورد نقش خود در چنین اقداماتی تحت عنوان “افتخار” صحبت کرده است. علاوه بر این، قالیباف حامی سرسخت لایحه حجاب است.
انتخابات، به جای اینکه ابزاری برای بیان اراده مردم باشد، به عنوان مکانیزمی برای نهادهای حاکم برای ساختن مشروعیت ظاهری عمل میکند. این به ویژه در تایید صلاحیت افرادی که در دستگیری معترضان پس از انتخابات بحثبرانگیز سال ۸۸ تاکنون نقش داشتند، دیده میشود.
برای درک میزان سلیقه ای و گزینشی عمل کردن شورای نگهبان کافی است به لیست افرادی که صلاحیت آنها توسط این شورا برای شرکت در انتخابات پیش رو رد شده است نگاهی کنید:
اسحاق جهانگیری: معاون اول رئیسجمهور سابق
مهرداد بذرپاش: وزیر فعلی راه و شهرسازی
صولت مرتضوی: وزیر فعلی تعاون، کار و رفاه اجتماعی
محمود احمدی بیغش: فرمانده سابق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
مصطفی کواکبیان: نماینده سابق تهران در مجلس
سید شمسالدین حسینی: وزیر سابق امور اقتصادی و دارایی
عبدالناصر همتی: رئیس سابق بانک مرکزی
محمود احمدینژاد: رئیسجمهور سابق
محمدمهدی اسماعیلی: وزیر فعلی فرهنگ و ارشاد اسلامی
وحید حقانیان: معاون اجرایی اسبق دفتر رهبری
علی لاریجانی: رئیس سابق مجلس
الیاس نادران: نماینده سابق مجلس
حسن سبحانی: نماینده سابق مجلس
حسن کامران: نماینده سابق مجلس
احمد اکبری: نماینده سابق مجلس
قاسم جاسمی: نماینده سابق مجلس
حمیده زرآبادی: نماینده سابق مجلس
محمد ناظمی اردکانی: وزیر سابق
ساختار کنونی، هرگونه پتانسیل تغییر سیاسی قابل توجه از درون سیستم را به شدت محدود میکند و عملاً انتخابات را به یک امر تشریفاتی تبدیل میکند. فرآیندی که با نقش آفرینی شورای نگهبان برای مهندسی کردن انتخابات ریاست جمهوری توضیح داده شد، در نهایت اطمینان حاصل میکند که ترکیب رقبا تبدیل به تهدیدی واقعی برای طبقه حاکم نمیشود، همچنان رئیس جمهور جدید، با منافع طبقه حاکم همسو خواهد بود و وضعیت نظام رهبری در کشور به شکل فعلی حفظ میشود.
این سیستم نمایانگر یک دموکراسی نمایشی است که در آن، پویایی واقعی قدرت در سطحی عمل میکند که بسیار دور از آرمانهای دموکراتیک اعلام شده به عموم است، بسیار دور است. این سیستم نه تنها جوهره دموکراتیک انتخابات را تضعیف میکند، بلکه چرخهای از قدرت را تضمین می کند که برای در جهت حفظ منافع و خواست طبقه حاکم است..
